Trong những câu chuyện tâm sự mà tôi từng lắng nghe, có một nhóm trường hợp khiến tôi vừa thương, vừa giận: những người trẻ rơi vào bế tắc vì chính cha mẹ của mình.

Có những bậc cha mẹ thường xuyên gây ra các khoản nợ và mặc nhiên xem việc con cái trả nợ là trách nhiệm. Có người can thiệp quá sâu vào cuộc sống của con đã trưởng thành. Có người hết lòng chiều chuộng con ruột nhưng lại đối xử khắt khe với con dâu, con rể. Cũng có những người khi con cái bắt đầu đi làm, có thu nhập thì liên tục tìm đến để xin tiền: khi thì trả nợ, khi thì sửa nhà, lúc lại hỗ trợ em út học hành.

Tôi từng nghe không ít bạn trẻ kể rằng họ phải làm việc quần quật từ sáng đến tối, nhưng gần như toàn bộ thu nhập đều phải dành cho gia đình. Họ không dám lập gia đình, không dám mua nhà, không dám tích lũy, thậm chí không dám nghĩ đến tương lai của chính mình, bởi lúc nào cũng có một khoản chi phí nào đó từ cha mẹ đang chờ họ gánh.

Điều đáng nói là nhiều người trong số họ không dám từ chối.

Bởi họ sợ một chữ: bất hiếu.

Khi chữ hiếu trở thành áp lực

Tôi nhớ một lần đi công tác ở Gò Công, tôi ghé vào một quán ăn và gặp một cô bé phục vụ còn rất nhỏ.

Tôi hỏi: “Con bao nhiêu tuổi rồi?”

Cô bé trả lời: “Dạ, 16 tuổi.”

Tôi hỏi tiếp tại sao còn nhỏ mà đã phải đi làm. Cô bé nói cha mẹ đã lớn tuổi, không còn đi làm được nên em phải kiếm tiền phụ giúp gia đình.

Nghe vậy, tôi rất thương. Tôi nghĩ đến cha mẹ mình, những người đã ở tuổi U80, nên càng đồng cảm với hoàn cảnh của cô bé.

Nhưng rồi tôi chợt nghĩ: nếu cô bé mới 16 tuổi thì cha mẹ em bao nhiêu tuổi?

Tôi hỏi và nhận được câu trả lời: “Dạ, ba mẹ con khoảng 40 tuổi.”

Tôi vừa thương cô bé, vừa… thấy mình thật buồn cười. Cha mẹ cô bé mới khoảng 40 tuổi đã được xem là “già”, trong khi cha mẹ tôi đã U80 vẫn còn làm việc mỗi ngày.

Mẹ tôi vẫn dạy học miễn phí. Bố tôi vẫn làm vườn, đồng thời chăm sóc người thân bị bệnh nằm một chỗ.

Tôi không kể câu chuyện này để nói rằng tất cả những người không đi làm ở tuổi 40 đều là lười biếng. Mỗi gia đình có một hoàn cảnh khác nhau, và bệnh tật, mất việc hay những biến cố trong cuộc sống là điều không ai có thể lựa chọn.

Nhưng câu chuyện ấy khiến tôi suy nghĩ về một tâm lý khá phổ biến: khi con cái đã có khả năng kiếm tiền, một số bậc cha mẹ bắt đầu xem thu nhập của con như một nguồn lực mà mình đương nhiên có quyền sử dụng.

Từ đó, những nhu cầu vốn có thể tự giải quyết bằng lao động lại trở thành trách nhiệm của con cái.

Có người thật sự khó khăn nên cần con hỗ trợ. Điều đó hoàn toàn đáng cảm thông.

Nhưng cũng có trường hợp, nếu không có con cái để dựa vào, họ vẫn sẽ phải tự tìm cách sống và làm việc. Chỉ khác là khi đã có một người con có thu nhập, họ lựa chọn dựa vào người đó.

Và lâu dần, sự hỗ trợ biến thành sự phụ thuộc.

Cha mẹ sinh con không đồng nghĩa với việc sở hữu cuộc đời của con

Một trong những quan niệm khiến nhiều người trẻ khó thoát khỏi vòng luẩn quẩn này là suy nghĩ: “Cha mẹ sinh ra mình, nuôi mình lớn thì mình phải trả ơn bằng mọi giá.”

Đúng, con cái cần biết ơn cha mẹ.

Nhưng biết ơn không đồng nghĩa với việc phải trao toàn bộ cuộc đời của mình cho cha mẹ.

Cha mẹ có công sinh thành, nuôi dưỡng. Nhưng con cái cũng là một con người độc lập, có cuộc đời, trách nhiệm và tương lai riêng.

Một người con trưởng thành có trách nhiệm với cha mẹ không có nghĩa là phải trả tất cả các khoản nợ do cha mẹ tạo ra. Không có nghĩa là phải từ bỏ gia đình riêng, sự nghiệp, sức khỏe và tương lai của mình để đáp ứng mọi yêu cầu của cha mẹ.

Càng không có nghĩa là cha mẹ có quyền quyết định toàn bộ cuộc sống của con chỉ vì họ là cha mẹ.

Đây cũng là điểm chúng ta cần nhìn lại khi nói về chữ hiếu.

Trong văn hóa Á Đông, chữ hiếu từ lâu đã được đề cao. Tuy nhiên, hiếu không nên được hiểu là phục tùng tuyệt đối.

Ngay trong truyền thống đạo đức cổ điển, bên cạnh yêu cầu con cái hiếu kính cha mẹ còn có quan niệm về trách nhiệm của cha mẹ đối với con cái. Cha mẹ phải thương yêu, nuôi dưỡng, giáo dục và làm gương cho con.

Nói cách khác, mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái không chỉ có nghĩa vụ một chiều.

Cha mẹ có trách nhiệm của cha mẹ. Con cái có trách nhiệm của con cái.

Hiếu không phải là “đạo ngu”

Tôi rất thích một cách nói khá thẳng nhưng đáng suy ngẫm:

Đạo hiếu chứ không phải đạo ngu.

Hiếu không có nghĩa là cha mẹ nói gì cũng phải nghe.

Cha mẹ sai, con có quyền nói rằng cha mẹ sai.

Cha mẹ đưa ra một quyết định có thể gây tổn hại cho gia đình, con có quyền khuyên can.

Cha mẹ mắc nợ vì cờ bạc, tiêu xài vô trách nhiệm, con không nhất thiết phải tiếp tục đưa tiền để họ lặp lại hành vi ấy.

Bởi đôi khi, đưa tiền cho cha mẹ không phải là giúp họ, mà là giúp họ tiếp tục một thói quen có hại.

Trong Phật giáo, chữ hiếu được đề cao, nhưng hiếu không đơn giản là làm theo mọi mong muốn của cha mẹ. Báo hiếu còn bao gồm việc khuyên cha mẹ hướng về điều đúng đắn, tránh những hành vi gây hại cho bản thân và gia đình.

Trong Kitô giáo cũng có những lời dạy nhấn mạnh trách nhiệm của cha mẹ đối với con cái. Thư Ê-phê-sô 6:4 khuyên các bậc làm cha: “Đừng làm cho con cái mình tức giận, nhưng hãy nuôi nấng chúng trong kỷ luật và sự khuyên dạy của Chúa.”

Những tư tưởng ấy, dù xuất phát từ những truyền thống khác nhau, đều gợi ra một điểm chung rất đáng suy ngẫm:

Tình yêu và trách nhiệm trong gia đình phải đi cùng với sự đúng đắn.

Giúp cha mẹ không phải là đáp ứng mọi yêu cầu của cha mẹ

Có một sự khác biệt rất lớn giữa phụng dưỡng và nuôi dưỡng sự phụ thuộc.

Nếu cha mẹ già yếu, bệnh tật, không còn khả năng lao động, con cái chăm sóc và hỗ trợ cha mẹ là điều rất đáng quý.

Nhưng nếu cha mẹ vẫn còn khả năng lao động mà lựa chọn phụ thuộc hoàn toàn vào con cái, trong khi con đang phải vật lộn với cuộc sống riêng, thì vấn đề cần được nhìn nhận một cách khác.

Tương tự, nếu cha mẹ gặp khó khăn thực sự, con cái hỗ trợ là tình nghĩa.

Nhưng nếu cha mẹ liên tục vay nợ, tiêu xài thiếu trách nhiệm rồi yêu cầu con trả, việc từ chối không nhất thiết là bất hiếu.

Đôi khi, nói “không” mới là cách giúp cha mẹ chịu trách nhiệm với chính cuộc đời của họ.

Tôi từng nói với những bạn trẻ đang mắc kẹt trong hoàn cảnh này rằng: bạn không cần phải lựa chọn giữa “bỏ mặc cha mẹ” và “hy sinh toàn bộ cuộc đời cho cha mẹ”.

Bạn hoàn toàn có thể tìm một cách thứ ba:

Giúp cha mẹ trong khả năng của mình, nhưng đồng thời đặt ra giới hạn.

Bạn có thể hỗ trợ một phần, nhưng không nhất thiết phải gánh toàn bộ.

Bạn có thể phụng dưỡng cha mẹ, nhưng vẫn cần xây dựng cuộc sống riêng.

Bạn có thể yêu thương cha mẹ, nhưng vẫn có quyền nói “không” với những điều không đúng.

Người con hiếu thảo không phải là người đưa hết tiền cho cha mẹ

Tôi cho rằng đây là điều rất nhiều người trẻ cần hiểu.

Một người con hiếu thảo không nhất thiết là người mỗi tháng đưa hết tiền lương cho cha mẹ.

Người con hiếu thảo có thể là người biết tiết kiệm, xây dựng sự nghiệp, chăm sóc sức khỏe, lập gia đình và tạo dựng một cuộc sống ổn định.

Bởi nếu hôm nay bạn đưa hết tiền cho cha mẹ nhưng ngày mai chính bạn lại trắng tay, nợ nần, thất nghiệp, gia đình tan vỡ, thì cuối cùng cả bạn và cha mẹ đều trở thành người cần được cứu giúp.

Ngược lại, nếu bạn đủ mạnh về tài chính, đủ trưởng thành về tinh thần và đủ ổn định trong cuộc sống, khi cha mẹ thật sự cần, bạn mới có khả năng dang tay ra giúp họ.

Đó cũng là một cách báo hiếu.

Hiếu không phải là làm cho cha mẹ vui trong một khoảnh khắc bằng cách đáp ứng mọi yêu cầu.

Hiếu là mong cha mẹ được bình an, nhưng cũng phải biết làm cho chính mình trở thành một người đủ tốt để có thể đồng hành và chăm sóc cha mẹ lâu dài.

Vì vậy, nếu bạn đang cảm thấy có lỗi vì mình không thể đáp ứng tất cả những mong muốn của cha mẹ, hãy nhớ rằng:

Bạn có thể yêu thương cha mẹ mà không cần đánh đổi toàn bộ cuộc đời mình.

Bạn có thể phụng dưỡng cha mẹ mà vẫn có quyền sống cuộc đời của mình.

Và trên hết, hiếu không phải là phục tùng mù quáng. Hiếu là tốt mình, tốt người; là giúp cha mẹ khi họ cần, nhưng cũng đủ tỉnh táo để không tiếp tay cho những điều khiến cả cha mẹ và con cái cùng khổ.

Cha mẹ thương con thì không nên biến tình yêu thành món nợ.

Con cái thương cha mẹ cũng không nên biến chữ hiếu thành sự hy sinh không có giới hạn.

Bởi một gia đình tốt đẹp không phải là nơi một người được quyền yêu cầu và một người phải hy sinh.

Đó phải là nơi những người yêu thương nhau cùng có trách nhiệm với cuộc đời của chính mình và của nhau.

Tiến Sĩ Resanigi